Przewodnik po lekach wydawanych bez recept

Dzięki modzie na samoleczenie nie trzeba wydawać pieniędzy na wizyty u lekarza ani tracić czasu w długich kolejkach po recepty. W aptekach, supermarketach, kioskach Ruchu, a nawet na stacjach benzynowych i poczcie dostępne są leki masowo stosowane w przeziębieniach, bólach głowy, rozstroju żołądka i innych codziennych dolegliwościach. Różnią się opakowaniami, nazwami i ceną – choć najczęściej zawierają identyczne składniki.

Tym, co naprawdę działa w każdym specyfiku, nie jest łatwo wpadająca w ucho nazwa handlowa, lecz substancja chemiczna, którą producent zwykle stara się głęboko ukryć, by klient nie mógł jej skojarzyć z nazwą konkurenta. W dodatku substancje te często nie usuwają przyczyn dolegliwości, a tylko łagodzą objawy – nieraz na kilka godzin, po których sięgamy po nowe opakowanie zapamiętane z reklamy, łudząc się, że tym razem pomoże. Jako konsumenci akurat w tej dziedzinie jesteśmy wyjątkowo bezradni i bezbronni, bo żeby nie dać się wodzić za nos producentom i specjalistom od reklamy, niezbędna jest choćby podstawowa wiedza o zawartości i działaniu poszczególnych leków. Stąd pomysł tego przewodnika, który radzimy przechowywać w domowej apteczce i sięgać po niego, zanim pójdziemy do apteki.

Dolegliwości górnych dróg oddechowych

Przeziębienie

W sezonie zimowo-wiosennym zagraża nam oprócz grypy aż 200 różnych wirusów atakujących górne drogi oddechowe. Wilgoć i gwałtowne zmiany temperatury (łatwo można przegrzać się w pracy i szybko zmarznąć na przystanku) sprzyjają rozwojowi tych infekcji, przeciwko którym – poza grypą – nie można się uodpornić żadną szczepionką i na które nie działają żadne antybiotyki (skuteczne wyłącznie w zakażeniach bakteryjnych!). Z pewnością wiele razy leczyłeś przeziębienie antybiotykiem zaleconym przez lekarza, który w ten sposób próbował chronić twój osłabiony organizm przed ewentualnym działaniem bakterii. W większości przypadków tego typu postępowanie przynosi jednak więcej szkód niż pożytku, o czym przeczytasz w dalszej części naszego poradnika poświęconej zakażeniom bakteryjnym.

Przeziębienie – choć to na pozór przypadłość osobista – jest chorobą zakaźną. Ofiara zakażenia ma gorączkę, czuje się rozbita, a kaszląc i kichając rozpyla wokół siebie drobne kropelki z wydzieliną zawierającą wirusy. Dlatego każde przeziębienie – trwa z reguły około tygodnia – należy przynajmniej w pierwszym okresie przeleżeć w łóżku, by ograniczyć do minimum kontakty z innymi ludźmi. Przy okazji takiego odpoczynku wzmocnisz swój układ odporności, który pozostaje wciąż najważniejszym orężem w walce z przeziębieniami. Bogata oferta leków, które likwidują gorączkę i mają postawić przeziębionego na nogi, nie jest w stanie zniszczyć żadnego wirusa – środki te mogą jedynie zmniejszać objawy infekcji i w wielu wypadkach działają bardziej na psychikę chorego niż np. na katar w nosie. Nasza analiza 102 preparatów obniżających gorączkę, zawierających kwas acetylosalicylowy, ibuprofen lub paracetamol, pokazuje, że są to preparaty niemal identyczne, których łączenie może służyć jedynie potęgowaniu działań niepożądanych, a te w przypadku tak masowo kupowanych leków (w 2003 r. wydaliśmy na walkę z objawami przeziębienia ponad 200 mln zł) zdarzają się często.

APAP C Plus  (10 tabl. 8,77 zł), reklamowany jako „bezpieczne uderzenie w przeziębienie”, zawiera paracetamol oraz kwas askorbinowy, czyli witaminę C. Paracetamol jest istotnie sprawdzonym lekiem przeciwgorączkowym i przeciwbólowym (wymienimy go jeszcze nie raz w tej części poradnika i przy kuracjach przeciwbólowych), ale niszczy wątrobę u osób nadużywających alkoholu i niedożywionych. Bezpieczna dawka paracetamolu to najwyżej 8 tabletek (po 500 mg) w ciągu doby, ale 2 tabletki można zażywać nie częściej niż co 4 godziny. Co do witaminy C, to zdania uczonych są podzielone – jedni uważają, że uzupełnia niedobory witaminowe podczas przeziębienia (tylko w pierwszym okresie), inni temu zaprzeczają. Maksymalne zwiększanie dawki witaminy C nic nie daje, bo jej nadmiar i tak ucieknie z moczem, a w ilości powyżej 2 g dziennie sprzyja kamicy nerkowej.

ASPIRIN C (10 tabl. 13,54 zł) jest głównym konkurentem Apapu C, gdyż poza identyczną witaminą C zawiera, zamiast paracetamolu, kwas acetylosalicylowy. Pod tym względem hasło reklamowe – „Na chorobę ci inne środki!” – pasuje jak ulał: nie ma sensu łączyć kwasu acetylosalicylowego z paracetamolem. Obydwie substancje obniżają gorączkę, ale kwas acetylosalicylowy działa także przeciwzakrzepowo, czym może przyczyniać się do krwawień u osób z taką skłonnością oraz podrażnia śluzówkę żołądka, w większych ilościach przyczyniając się do jego owrzodzeń. Dlatego w dawce obniżającej gorączkę (500 mg) nie powinien być dłużej stosowany niż 3–4 dni, nie jest także zalecany u dzieci poniżej 12 roku życia.

POLOPIRYNA S (6 tabl. 2,04 zł) – to polska odmiana kwasu acetylosalicylowego (w odróżnieniu od Aspirin zawiera nie 500, lecz 300 mg kwasu acetylosalicylowego). Dzięki tej mniejszej dawce mniej ucierpi żołądek, a na różnicy w cenie o 10 zł – skorzysta nasza kieszeń. Uwaga! W sprzedaży jest 41 preparatów z kwasem acetylosalicylowym – wciąż popularnie nazywanym aspiryną. Wielu nabywców wierzy, że są aspiryny lepsze i gorsze. Za te lepsze od lat uchodzi np. Aspirin firmy Bayer, bo rzekomo ma najlepszy proces produkcji. Ale nie sposób tego udowodnić. Ba, niektórzy jeszcze pamiętają, że firma Bayer sprowadzała kwas acetylosalicylowy z Polski. Stosowanie każdego kwasu acetylosalicylowego wymaga tych samych środków ostrożności u osób ze skłonnością do krwawień, choroby wrzodowej i u dzieci poniżej 12 roku życia.

Poza preparatami zawierającymi pojedynczy środek przeciwgorączkowy bardzo modne stały się leki z różnymi dodatkami. Działają bardziej kompleksowo – nie tylko obniżają gorączkę, ale również zmniejszają inne objawy przeziębienia: zmniejszają katar, odtykają nos, likwidują kaszel. Jest ich na rynku 28, różnią się w niewielkim stopniu swoim składem, a bardziej ceną:

COLDREX (12 tabl. 10,33 zł) – reklamowany hasłem „Silniejszy wygrywa” – ma aż 5 składników. Oprócz już znanego nam paracetamolu i witaminy C zawiera również: kofeinę, chlorowodorek fenylefryny oraz wodzian terpinu. Czy potrzebnie? Kofeina działa pobudzająco, podnosi ciśnienie, może wzmacniać działanie przeciwbólowe. Fenylefryna również podnosi ciśnienie (niepotrzebnie dubluje więc kofeinę, przez co osoby zażywające Coldrex mogą odczuwać kołatania serca), prócz tego zmniejsza obrzęk błon śluzowych w nosie, dzięki czemu katar nie leje się jak woda z niedokręconego kranu. Wodzian terpinu działa wykrztuśnie, ale nie u wszystkich przeziębionych występuje kaszel, więc ten składnik nie jest specjalnie potrzebny. „Nie ma silniejszej tabletki niż Coldrex” – informuje reklama, co nie jest prawdą, o czym świadczy długa lista poniższych konkurentów.

GRIPEX (12 tabl. 9,59 zł) ma również w swoim składzie paracetamol oraz trudne do wymówienia substancje chemiczne: chlorowodorek pseudoefedryny i dekstrometorfan. Pseudoefedryna obkurcza naczynia krwionośne (działa jak fenylefryna z Coldreksu, a więc również – ubocznie – może powodować kołatania serca) i katar nie cieknie. Dekstrometorfan (tak jak terpin) walczy z kaszlem u tych, którzy go mają. W Gripeksie Noc (6 tabl. 7,23 zł) dodano do podstawowego składu – podobnie zresztą jak w Apapie Noc (6 tabl. 3,70) – środek hamujący wydzielanie histaminy. U alergików histamina jest głównym sprawcą wodnistego kataru, więc lek zmniejsza go także u przeziębionych. Ale działa nasennie i stąd jego obecność tutaj, w nocnych wersjach tabletek.

TABCIN (12 tabl. 14,22 zł), którego reklama obiecuje „szybkie rozprawienie się z wszystkimi objawami grypy”, nie jest w tym gronie niczym wyjątkowym. Zawiera dobrze nam już znane substancje: paracetamol i chlorowodorek pseudoefedryny, nawet obco brzmiący maleinian chlorfenyraminy nie jest żadnym odkryciem, gdyż to kolejna substancja przeciwhistaminowa łagodząca objawy wodnistego kataru i działająca nasennie.

RUTINOSCORBIN (30 tabl. 3,82 zł), bezapelacyjny hit sprzedaży wśród leków na przeziębienie (patrz największe hity sprzedaży), jest kompozycją dwóch substancji, w medycynie starych jak świat: rutozydu i witaminy C. Rutozyd ma uszczelniać naczynia krwionośne w nosie (przez co zmniejsza się katar), ale do tej pory nikt tego nie udowodnił. Incydentalne eksperymenty wykonywano na zwierzętach, co nie może być podstawą do odnoszenia ich wyników do ludzi. O wątpliwej roli witaminy C już pisaliśmy charakteryzując Apap C i Aspirin C.

SCORBOLAMID (20 tabl. 7,65 zł), czyli „pełne leczenie na przeziębienie”, oprócz identycznego rutozydu oraz witaminy C zawiera salicylamid, który też nie jest żadną nowością, lecz zwykłą odmianą kwasu acetylosalicylowego ze wszystkimi jego działaniami pożądanymi i negatywnymi (patrz Aspirin C i Polopiryna S).

Największe hity sprzedaży w okresie I–XI 2003 r.

Rutinoscorbin (GSK)
• 31 472 tys. opak.
• 30 tabl. 3,82 zł

Gripex (US Pharmacia)
• 5 805 tys. opak.
• 12 tabl. 9,59 zł

Scorbolamid (Polpharma)
• 4 202 tys. opak.
• 20 tabl. 7,65 zł

Fervex (UPSA)
• 3 060 tys. opak.
• 8 saszetek 9,15 zł

Ascorutical (Jelfa)
• 2 913 tys. opak.
• 30 tabl. 5,35 zł

Uwaga! Podczas przeziębienia zdecyduj się na jeden preparat i nie łykaj kilku równocześnie. Nie ma sensu łączyć Scorbolamidu z Ascoruticalem, Rutinoscorbinem, NovoRutinem C albo Aspiryny z Polopiryną  i Upsarinem, a także Apapu z Coldreksem, Gripeksem i Ferveksem, ponieważ zawierają identyczne składniki. Lepiej sprawdź cenę i wybierz najtańszy.

Katar

Często się zdarza, że katar zalega w zatokach (pustych przestrzeniach czaszki znajdujących się nad oczami, po obu stronach nosa oraz u jego nasady) i nie towarzyszą mu objawy typowe dla przeziębienia: gorączka i ogólne rozbicie. Zatkany nos oznacza najczęściej zakażenie błony śluzowej nosa (grecki termin medyczny catarrh oznacza spływanie lub wyciek), które nie jest spowodowane bakteriami (o leczeniu bakteryjnych zapaleń zatok przeczytasz w dalszej części poradnika). Lekarze dzielą pacjentów z katarem na dwie grupy: kichających, z dużą ilością wydzieliny, oraz skarżących się na upor­czywą niedrożność przewodów nosowych. Jedni i drudzy z powodu kataru nie mogą spać, jeść, trudno im oddychać.

Oczywiście najłatwiej pomóc sobie kroplami (13 preparatów na rynku), które obkurczają śluzówkę nosa i zmniejszają jej obrzęk (on właśnie daje uczucie zatkanego nosa i uniemożliwia normalne oddychanie). Ale ulga jest pozorna, trwa najwyżej godzinę. Wszystkie krople, co warto podkreślić, mają właściwie tylko jedno zadanie: zmniejszyć obrzęk śluzówki utrudniający oddychanie. Ich częste stosowanie niszczy ją jednak i wprowadza w chroniczny stan zapalny. Ba, może nawet dojść do swoistego uzależnienia: niektórzy zakraplają nos kilkanaście razy dziennie, bo już nie mogą się bez tego obejść, choć wolno tylko 3 razy dziennie przez maksymalnie 3 dni.

Aby zmniejszyć objawy zatkanego nosa, zastosuj się do trzech rad.

1.  Zamiast tradycyjnych kropli przepłukuj nos solą fizjologiczną (butelka 250 ml kosztuje w aptece zaledwie 2,40 zł). Nalej małą porcję do wnętrza dłoni i wciągnij ją najpierw prawą, a potem lewą dziurką do nosa, tak aby roztwór dostał się do gardła. Powtarzaj ten zabieg kilka razy dziennie, bo dzięki niemu wypłukujesz z nosa zarazki i zużyty śluz.

2. Zakręć w sypialni kaloryfer. Największym wrogiem zatok jest suche powietrze. Zdrowiej spać w skarpetkach, ale w chłodnym i wilgotnym pomieszczeniu. Można też stosować nawilżacze, rozwieszać mokre ręczniki. Niektórzy stawiają duże naczynie z wodą (może być akwarium) i to też zmniejsza wysuszenie powietrza szkodliwe szczególnie nocą.

3. Przed spaniem nagrzej przez około dziesięć minut czoło gorącą wodą z prysznica. Strumień wody skieruj w okolicę czoła tuż nad nasadą nosa. To powinno zmniejszyć obrzęk i pozwoli na spokojniejszą noc.

Spośród reklamowanych środków na katar porównaliśmy trzy:

CIRRUS (6 tabl. 13,60 zł) ma być „wyjątkowo skuteczną kapsułką”, ale jej wyjątkowość nie jest wcale szczególna, gdyż zawiera dwie substancje znane nam już z leków kompleksowo leczących przeziębienie: cetyryzynę (jest to związek hamujący histaminę) i pseudoefedrynę (obkurcza naczynia krwionośne i zmniejsza obrzęk błony śluzowej). Obydwa składniki leku mogą powodować przyspieszenie akcji serca, bez konsultacji z lekarzem kuracja nie powinna trwać dłużej niż 3–4 dni.

IBUPROM ZATOKI
(6 tabl. 4,65 zł) – czy rzeczywiście „silniejszy lek od bólu zatok”? Swoją siłę zawdzięcza ibuprofenowi – substancji przeciwzapalnej podobnej do kwasu acetylosalicylowego (choć rzadziej powoduje owrzodzenia żołądka, nie jest wskazana u osób z chorobą wrzodową oraz u astmatyków). Drugi składnik to pseudoefedryna – identyczna jak w Cirrusie i wieloskładnikowych lekach przeciwprzeziębieniowych.

SUDAFED (12 tabl. 8,92 zł)
– hasło „tabletki na katar” brzmi zachęcająco (zwłaszcza w kontekście szkodliwego działania kropli), ale skład tego leku nie różni się niczym od konkurentów: znów ta sama pseudoefedryna, która obkurcza naczynia krwionośne i ułatwia oddychanie na skutek zmniejszenia obrzęku w nosie.

Ból gardła

Ból, chrypka, trudności w przełykaniu śliny, to przykre objawy stanu zapalnego gardła. Zwykle oznaczają niegroźną infekcję, idącą w parze z katarem. Ale gdy domowa kuracja – płukanie wodą z solą i 2–3 kroplami płynu Lugola (popularna jodyna), naparem rumianku lub szałwi – nie przynosi po dwóch dniach żadnych rezultatów, trzeba skonsultować się z lekarzem, bo być może to angina spowodowana zakażeniem bakteryjnym (wtedy niezbędny będzie antybiotyk). Gardło ma bardzo bogate unerwienie, stąd główną dolegliwością infekcji jest ból, wywołujący dodatkowo chrypkę i uporczywe odchrząkiwanie. Ssanie pastylek działa miejscowo znieczulająco i odkaża błonę śluzową gardła, która jest w stanie zapalnym (chore gardło ma kolor purpury), ale podobnie jak w przypadku kropli do nosa nie należy ich nadużywać, gdyż wysuszają śluzówkę.

Na rynku jest 21 preparatów, które nie leczą, a tylko łagodzą odczuwane dolegliwości. Porównaliśmy trzy najczęściej reklamowane:

CHOLINEX
(8 tabl. 4,01 zł) – „ukoi, gdy gardło boli”, ponieważ zawiera salicylan choliny, który działa przeciwzapalnie, zmniejsza obrzęk i przekrwienie błony śluzowej gardła. Ten lek nie wyleczy nikogo z anginy, tylko uśmierzy doraźnie ból.

OROFAR
(16 tabl. 10,15 zł) – „od znieczulenia do wyleczenia”, ponieważ zawiera lidokainę, czyli znany środek znieczulający. Całkowita likwidacja bólu jest ryzykowna, bo możemy nie zauważyć sygnałów rozwijającej się poważniejszej choroby.

SEBIDIN PLUS
(16 tabl. 4,79 zł) – podobno „leczy gardło do końca”, ponieważ zawarta w nim chlorheksydyna działa bakteriobójczo. Ale większość stanów zapalnych gardła ma podłoże wirusowe, więc i tak cała nadzieja w układzie odporności. Dodatek witaminy C ma zmniejszyć stan zapalny i wzmocnić naturalne mechanizmy obronne organizmu, lecz – przypomnijmy – powszechna wiara w skuteczność witaminy C nie znajduje medycznego uzasadnienia. 

Kaszel

Kaszel jest bardzo ważnym odruchem obronnym, dzięki któremu organizm pozbywa się z dróg oddechowych zalegającej wydzieliny. Niekiedy jednak męczy cię kaszel suchy, prowokowany przez podrażnioną opłucną. W zależności od tego, jaki rodzaj kaszlu nam dokucza, trzeba wybrać właściwy lek – przeciwkaszlowy (gdy chcemy powstrzymać odruchy suchego kaszlu) lub wykrztuśny (jeśli trzeba ułatwić wykrztuszanie zalegającej w oskrzelach wydzieliny). Niektóre nowoczesne leki łączą w swoim składzie substancje działające zarówno wykrztuśnie jak i przeciwkaszlowo, co zdaniem większości lekarzy jest pomysłem obliczonym bardziej na zwiększenie sprzedaży niż chęć ulżenia choremu (rzadko się zdarza, aby u tego samego pacjenta jednocześnie występowały dwa rodzaje kaszlu: mokry i suchy). Na rynku mamy 78 leków działających wykrztuśnie oraz 15 hamujących odruch kaszlu. Specjaliści polecają w kuracji kaszlu syropy zamiast tabletek, lecz wiele osób nie lubi smaku połykanego płynu, więc dla nich są bezsmakowe tabletki.

CONTRIL
(syrop 120 ml 9,71 zł) – czyli „podwójna kontrola na kaszel”, jest przykładem syropu o dwukierunkowym działaniu: gwajafenezyna ułatwia odkrztuszanie wydzieliny, a drugi składnik, dekstrometorfan, hamuje suchy kaszel. Eksperci pytają, po co w kaszlu mokrym lub suchym (które nie zdarzają się jednocześnie) stosować taki preparat? Jest przeciwwskazany w przewlekłych chorobach dróg oddechowych (np. w astmie, rozedmie, przewlekłym zapaleniu oskrzeli).

FLEGAMINA
(syrop 120 ml 5,46 zł; są również tabletki) – „kiedy flegamina pracuje, kaszel ustępuje”, ponieważ chlorowodorek bromheksyny rozrzedza nadmiernie lepką wydzielinę w oskrzelach i ułatwia jej wykrztuszanie. Składnik ten przenika jednak przez łożysko i do mleka karmiącej matki, więc nie należy jej stosować w I trymestrze ciąży (w II i III bardzo ostrożnie) ani podczas naturalnego karmienia.

MUCOSOLVAN
(syrop 100 ml 11,84 zł; są również tabletki) – „wolny od kaszlu, wolny od bólu”, ponieważ ambroksol działa identycznie jak bromheksyna: rozrzedza śluz w drogach oddechowych i działa wykrztuśnie. Również przenika przez łożysko oraz do mleka karmiącej matki, zatem należy stosować go bardzo ostrożnie w ciąży i podczas karmienia.

Hitem sprzedaży wśród leków wykrztuśnych w 2003 r. była Flegamina (Pliva) – 6 021 tys. opak. (syrop 120 ml 5,46 zł), ale można wybrać podobnie działający Tussipect z Herbapolu Poznań (140 ml syropu za 5,15 zł) lub syrop tymiankowy Polfarmeksu (150 ml syropu za 2,60 zł). Największą popularnością spośród leków przeciwkaszlowych cieszył się syrop Althaeae firmy Hasco Lek (1 031 tys. opak. syropu 125 ml w cenie 1,94 zł), lecz najtańszy w tej grupie preparat to syrop prawoślazowy firmy Gemi (125 ml butelka kosztuje 1,80 zł).

Dolegliwości bólowe

Ból głowy

Doświadcza go od czasu do czasu 70 proc. ludzi, co piąta osoba cierpi z tego powodu przewlekle, a 15 proc. choruje na migrenę (wtedy najskuteczniej działają leki o nazwie tryptany, wydawane tylko z przepisu lekarza). Przyczyny sporadycznych bólów głowy są różnorodne: zmęczenie, wahania ciśnienia, stres. U podłoża bólów przewlekłych mogą tkwić infekcje zatok, chore oczy, zły stan uzębienia, nieprawidłowa czynność żuchwy oraz nadciśnienie. W zwykłych przemijających bólach głowy wybór leków jest przeogromny, gdyż jest to dolegliwość najłatwiej poddająca się samoleczeniu.

Mamy na rynku 47 preparatów zawierających paracetamol, 41 z kwasem acetylosalicylowym, 14 z ibuprofenem, 3 z metamizolem – wszystkie te substancje chemiczne występują oddzielnie i w różnych mieszankach pod różnymi nazwami handlowymi, co czyni z nich jeden z najbogatszych segmentów na rynku farmaceutycznym. W analizowanym przez nas okresie I–XI 2003 r. kupiliśmy 103 370 tys. opak. środków przeciwbólowych za ponad 351 mln zł.

Podobnie jak w przypadku leków na przeziębienie masowo reklamowane preparaty od bólu głowy różnią się między sobą minimalnie i trzeba koniecznie pamiętać, że tym, co działa w każdym z nich, nie jest łatwo wpadająca w ucho nazwa handlowa, lecz zawarta w leku substancja chemiczna.

APAP - zawiera paracetamol (podobnie jak np. Panadol, Acenol, Cefalgin). I jest to identyczny paracetamol, który znajduje się w lekach na przeziębienie (Apap C, Apap Noc, Coldrex, Gripex i Fervex). Pamiętaj, że związek ten może niszczyć wątrobę u osób nadużywających alkoholu i niedożywionych. Bezpieczna dawka to 8 tabletek (po 500 mg paracetamolu) w ciągu doby, ale 2 tabletki można zażywać nie częściej niż co 4 godziny.

ETOPIRYNA – ulubiony lek Goździkowej i pilota samolotu pasażerskiego (jeden z tych najmocniej reklamowanych), który „działa od razu”, ale w rzeczywistości działa w tym samym tempie co każdy kwas acetylosalicylowy (zawiera go również Aspirin, Polopiryna, Upsarin C, Bestpirin). Dodatek kofeiny w Etopirynie ma działać pobudzająco i potęgować działanie przeciwbólowe, lecz nie jest to potwierdzone naukowo w mieszance z kwasem acetylosalicylowym. Pamiętaj, że kwas acetylosalicylowy (o czym pisaliśmy przy okazji leczenia przeziębień) podrażnia śluzówkę żołądka i w większych dawkach powoduje powstawanie nadżerek i owrzodzeń. Nie jest zalecany u dzieci poniżej 12 roku życia oraz u osób ze zwiększoną skłonnością do krwawień.

NUROFEN – jak się okazuje z reklamy, również popularny w lotnictwie, bo stosują go kontrolerzy lotów („silnie trafia w ból”). W odróżnieniu od Etopiryny zawiera ibuprofen, który ma jednak wiele wspólnego z jej kwasem acetylosalicylowym. To związek, który znamy już z leczenia bólu zatok (Ibuprom Zatoki), ale obecny również w Ibufenie i w Advilu. Ibuprofen tak jak inne niesterydowe leki przeciwzapalne może powodować owrzodzenia żołądka (choć rzadziej niż po kwasie salicylowym). Przeciwwskazaniem do stosowania jest, oprócz choroby wrzodowej, astma; nie należy stosować go podczas ciąży.

PYRALGIN – zawiera metamizol (inne preparaty: Scopolan i Tolargin), który jest bardzo silnym lekiem  przeciwbólowym. Stosowany także do zwalczania ostrej kolki (gdyż ma działanie rozkurczające). Obserwacje z lat 70. o zwiększonym ryzyku chorób szpiku po metamizolu nie potwierdziły się we wszystkich krajach (np. w Polsce), ale nie radzimy stosować tego leku przewlekle.

TABLETKI OD BÓLU GŁOWY

W Polsce niesłabnącą popularnością (patrz największe hity) cieszą się wciąż tabletki od bólu głowy „z krzyżykiem” zawierające szkodliwą fenacetynę. Są najtańsze, ale fenacetyna to, niestety, substancja rakotwórcza (sprzyja powstawaniu m.in. raka nerki) – decyzję o jej usunięciu z rynku podjęto w Polsce już w 1995 r., ale do tej pory nie została wyegzekwowana.

Największe hity sprzedaży w okresie I–XI 2003 r.

Fenacetyna (Marcmed)
• 17 236 tys. opak. (!)
• 6 tabl. 1 zł

Pyralginum – metamizol (Polpharma)
• 12 649 tys. opak.
• 6 tabl. 4,35 zł

Etopiryna – kwas acetylosalicylowy (Polpharma)
• 8 910 tys. opak.
• 6 tabl. 1,78 zł

Polopiryna S – kwas acetylosalicylowy z kofeiną (Polpharma)
• 8 508 tys. opak.
• 6 tabl. 2,04 zł

Apap – paracetamol (US Pharmacia)
• 7 300 tys. opak.
• 6 tabl. 2,63 zł 

Ból krzyża i stawów

Jest to trzecia po bólach głowy i przeziębieniach dolegliwość najchętniej leczona samodzielnie, ale również jedna z najczęstszych przyczyn wizyt u lekarzy. Szeroko reklamowane leki uśmierzające bóle stawów nie powinny być nadużywane i gdy dolegliwości nie mijają po kilku dniach – należy bezwzględnie zgłosić się do lekarza (zwłaszcza jeśli ból pojawił się w krzyżu).

Powodów tych dolegliwości może być kilka: słabe mięśnie brzucha i grzbietu, nieaktywny styl życia i długie przesiadywanie przy pracy z wyprostowanymi plecami, nieprawidłowy sposób podnoszenia ciężarów oraz stresy, które odciskają piętno na twoim kręgosłupie. Jeśli złamie cię rano ból krzyża, po prostu zostań w łóżku. Połóż się na plecach z nogami opartymi na poduszkach i zgiętymi w biodrach i kolanach (tzw. pozycja walizkowa). Weź tabletkę przeciwbólową i staraj się odprężyć.

Odkąd okazało się, że za bóle pleców odpowiada stres, bardzo modne i skuteczne stało się ich leczenie lekami łagodnie rozluźniającymi (np. Mydocalmem – nie działa nasennie, można prowadzić samochód) oraz przeciwdepresyjnymi, ale te przepisuje lekarz.

W pierwszym okresie możesz sięgnąć po preparat z kwasem acetylosalicylowym lub ibuprofenem, które mają działanie przeciwzapalne. Pamiętaj jednak o środkach ostrożności, które wymieniliśmy przy okazji leczenia przeziębień i bólów głowy (to są znów te same leki!). Większość tzw. niesterydowych leków przeciwzapalnych (jest ich na rynku 70) wydawanych jest wyłącznie z przepisu lekarza, choć Naproxen (10 tabl. 100 mg 3,41 zł) lub zawierający identyczną substancję (właśnie naproxen) Aleve (7 tabl. 220 mg 4,23 zł) można kupić bez recepty.

Radzimy korzystać z nich ostrożnie: niesterydowe leki przeciwzapalne niszczą śluzówkę przewodu pokarmowego, kurczą naczynia nerkowe i mogą przy dłuższym stosowaniu prowadzić do niewydolności nerek. W żadnym wypadku nie powinno się ich ze sobą łączyć (np. Diclofenacu, który zaleci lekarz, z wydawanym bez recepty Naproxenem). Diclofenac nie wpływa na poziom cukru, może być więc stosowany u osób leczących cukrzycę. Niezwykle ważna w terapii bólów krzyża i stawów jest rehabilitacja, a więc fizykoterapia (ultradźwięki, diatermia), jednak tak jak leki wymaga właściwego dawkowania.

Dolegliwości brzuszne

Zgaga

Nieprzyjemne kwaśne odbijanie i uczucie palenia w przełyku to częsty objaw niedomykalności tzw. wpustu łączącego przełyk z żołądkiem. Kwaśna wydzielina żołądka cofa się do przełyku i stąd ta przykra dolegliwość. Jaka jest na nią recepta? Przede wszystkim nie jedz łapczywie, odpocznij po posiłku i unikaj tych pokarmów, po których czujesz się źle (objawy zgagi mogą powodować: potrawy smażone, ostre, słone, naturalna kawa, mocna herbata oraz słodycze).

Jeśli zgaga pojawia się często, można stosować preparaty zobojętniające obecny w soku żołądkowym kwas solny. Jest ich na rynku 17: np. Alumag (30 tabl. 6,69 zł), Maalox (20 tabl. 4,87 zł), Manti (10 tabl. 3,98 zł), ale zdecyduj się na jeden – wszystkie działają identycznie! A w razie przedawkowania mogą wystąpić zaparcia lub biegunki.

Zwiększone wydzielanie kwasu solnego nie jest konieczne do wywołania zgagi lub niestrawności, więc szeroko reklamowane leki z ranitydyną (która zmniejsza wydzielanie soku żołądkowego) jedynie objawowo leczą tę dolegliwość. Mamy na myśli Ranigast Pro (ulubiony lek pewnego studenta medycyny; 10 tabl. 75 mg 3,72 zł) oraz Ranimax 150 (ulubiony lek bohatera programu TVP „Europa da się lubić” Steffena Möllera; 10 tabl. 150 mg 5,59 zł). W jednym i drugim przypadku chodzi o identyczną substancję (ranitydynę), której przedawkowanie może powodować zawroty głowy, senność i uczucie zmęczenia, a zwiększenie dawki do 150 mg nie jest żadną metodą na wydłużenie działania leku.

Zaparcia

Według przyjętej w medycynie normy, jeśli oddajesz stolec tylko raz w ciągu 2–3 dni, cierpisz na zaparcie, które jest jedną z najczęstszych dolegliwości przewodu pokarmowego. Główne przyczyny zaparć wynikają z nieprawidłowej diety i stresów, ale u ich podłoża mogą tkwić również znacznie poważniejsze choroby, z nowotworowymi włącznie. Dlatego przedłużające się okresy w trudnościach z oddaniem stolca powinny cię skłonić do wizyty u lekarza.

W regulacji wypróżnień najważniejsza jest dieta: 1,5 litra płynów dziennie, owoce, warzywa, ciemne pieczywo, kasze, niełuskany brązowy ryż (te wszystkie produkty zawierają błonnik, który pobudza perystaltykę jelit), probiotyki (kefiry i jogurty z żywymi kulturami bakterii). Kto lubi, może jeść otręby pszenne (3–4 łyżki rano na czczo popijane wodą).

Leków przeczyszczających nie stosuj w przypadku pojawiającego się nagle bólu brzucha oraz niedrożności jelit! Jeśli samą dietą nic nie wskórasz i jelita pozostaną leniwe, możesz sięgnąć po zioła (np. Normosan 20 torebek 3,60 zł). W ostateczności na rynku dostępnych jest 14 preparatów lactulosy, która powoduje gromadzenie wody w świetle jelit i ułatwia wypróżnianie. W 2003 r. preparat Lactulosum (firmy Byk Mazovia) cieszył się największą popularnością (sprzedano 379 tys. opak. syropu 150 ml po 7,62 zł), choć do jednorazowego użycia tańszy będzie Lactitol firmy Curtis (4 saszetki 5,58 zł). Popularny Duphalac z Solvay Pharma (sprzedaż: 305 tys. opak. syropu 150 ml po 7,65 zł) jest bardzo słodki w smaku, niewskazany u chorych z cukrzycą. U tych osób sprawdza się Xenna (20 tabl. 6,99 zł) lub zioła.

Biegunka

Jeśli biegunka trwa 2–3 dni, najczęściej spowodowana jest zatruciem pokarmowym. W takim wypadku jest to dolegliwość wyczerpująca, ale nie niebezpieczna. Dość często biegunka może się pojawić podczas kuracji antybiotykowej na skutek zniszczenia flory bakteryjnej w przewodzie pokarmowym – należy wówczas poinformować o tym lekarza i odstawić antybiotyk na jakiś czas (lub wymienić go na inny). Klasyczną biegunkę najlepiej leczyć po prostu ostrą dietą. Odstaw wszystkie pokarmy. By zapobiec odwodnieniu organizmu, pij dużo płynów niegazowanych i niesłodkich (niewskazane jest mleko ani ziołowe herbatki, które podrażniają żołądek). Pierwsze posiłki, po 2–3 dniach, powinny być lekkie: kleiki, sucharki. Jeśli po dwóch dniach biegunka nie minie – należy skonsultować się z lekarzem. Jeśli w biegunce pojawi się krew – trzeba natychmiast zgłosić się do lekarza, gdyż może być to sygnał poważniejszej choroby.

W biegunkach przebiegających bez gorączki możesz stosować tzw. leki absorpcyjne (do wyboru jest 5 preparatów), które działają zapierająco, wiążąc gnilne produkty przemiany materii. Nie musi być to szeroko reklamowana zagraniczna Smecta (10 saszetek 17,24 zł; uwaga! nadużywanie jej grozi wystąpieniem zaparć), ale np. tańszy polski Węgiel aktywowany (20 kaps. 200 mg­ 6,49 zł). Przy ostrych biegunkach pochodzenia bakteryjnego (z gorączką) można stosować co 6 godzin. 2 tabl. Nifuroksazydu (na receptę 24 tabl. 100 mg 6,25 zł) lub Loperamid (10 tabl. 2 mg 5,70 zł). Jeśli biegunka towarzyszy kuracji antybiotykowej, pij probiotyki (kefiry, jogurty z żywymi kulturami bakterii). Są tańsze niż gotowe preparaty Trilac (16,81 zł) i Lakcid (7,78 zł), które jednak nie mają naukowo udowodnionego działania.

Przewodnik po lekach wydawanych na receptę

Postanowiliśmy również sprawdzić, czym najchętniej leczą nas lekarze w chorobach, w których terapia wymaga wystawienia recepty. Nikt tego w Polsce przed nami nie zrobił, by wybory lekarzy skonfrontować ze standardami terapii, które powinny obowiązywać. Zdajemy sobie sprawę, że w leczeniu tych chorób nie można wyselekcjonować najlepszego leku, nawet biorąc pod uwagę trzy, z punktu widzenia potrzeb chorego, najważniejsze kryteria: skuteczność, działania niepożądane i cenę. Pacjenci w różny sposób reagują na poszczególne specyfiki, więc wybór kuracji  musi być indywidualny. Nasz przegląd najczęstszych schorzeń oraz stosowanych leków ma więc charakter orientacyjny, bo nie ma jednego uniwersalnego leku np. na nadciśnienie, astmę lub alergię. W niektórych chorobach (np. w nadciśnieniu, wrzodach) przed rozpoczęciem właściwej kuracji warto najpierw zmienić swoją dietę i styl życia.

Przy poszczególnych grupach leków podajemy:

liczbę preparatów dostępnych na rynku,
lek, który w okresie I–XI 2003 r. uzyskał największą sprzedaż,
lek najtańszy,
inny lek zalecany przez ekspertów (poza wcześniej wymienionymi) ze względu na łatwość stosowania lub mniejsze objawy niepożądane,
• dane o sprzedaży zaokrąglone do tys. opakowań (dotyczą okresu I–XI 2003 r.),
• ceny uwzględniające listę refundacyjną wprowadzoną 1 III 2004 r. (mogą różnić się w zależności od apteki).

Bakteryjne infekcje z gorączką

Angina

Anginy nie wolno utożsamiać z klasycznym bólem gardła (który omówiliśmy przy objawach nadających się do samoleczenia). Większość infekcji to zakażenia wirusowe, idące w parze z katarem i kaszlem. Angina jest natomiast zapaleniem migdałków najczęściej spowodowanym bakterią paciorkowca. Czerwone i opuchnięte gardło z białymi nalotami na migdałkach (możesz je sam obejrzeć w dobrze oświetlonym lustrze) musi zobaczyć lekarz, gdyż kuracja prawdopodobnie będzie wymagać antybiotyku. Jeśli w porę nie zaczniesz terapii i zlekceważysz anginę, grożą ci poważne powikłania – niezlikwidowane do końca paciorkowce mogą zaatakować nerki, stawy lub serce.

Czym się leczy

Fenoksymetylpenicylina:

Ospen (Biochemie)
• 603 tys. opak.
• 12 tabl. 2,50 zł

Cefadroxyl:

Duracef (BMS)
• 1 218 tys. opak.
• 12 tabl. 500 mg 15,35 zł

Biodroxil (Biochemie)
• 278 tys. opak.
• 12 tabl. 500 mg 9,15 zł

Uwaga! Leczenie antybiotykiem nie powinno trwać krócej niż 7 dni. Koniecznie przestrzegaj stałych godzin przyjmowania leku i nie przerywaj kuracji, gdy poczujesz się lepiej (wszystkie zarazki trzeba zlikwidować do końca!). Przeczytaj w ulotce dołączonej do opakowania, z jakimi innymi lekami twój antybiotyk wchodzi w reakcje. Antybiotyku nie łykaj podczas posiłków (zrób godzinny odstęp) i nie popijaj mlekiem ani kefirem (to popularny przesąd). Kefiry, jogurty oraz tzw. probiotyki (z żywymi kulturami bakterii) powinny uzupełniać dietę podczas antybiotykoterapii, ale zachowaj kilkugodzinny odstęp między jednym a drugim.

Zapalenie płuc

Większość przypadków zapalenia płuc rozwija się jako powikłanie wirusowego zapalenia oskrzeli. Czynnikami sprzyjającymi są: palenie papierosów, zaburzenia odporności (np. cukrzyca i inne choroby przewlekłe), zapalenie oskrzeli. Gorączka i kaszel z odkrztuszaniem ropnej (zielonej) plwociny to sygnał, by zgłosić się do lekarza. 80 proc. chorych w stanie lekkim i średnim może być leczonych w domu, ale przy wysokiej gorączce i duszności wymagana jest hospitalizacja.

Czym się leczy

Amoksycylina z kw. klawulonowym:

Augmentin (GSK)
• 1 963 tys. opak.
• 14 tabl. 625 mg 18,70 zł

Ramoclav (Ranbaxy)
• 266 tys. opak.
• 21 tabl. 625 mg 14,42 zł

Forcid (Yamanouchi)
• 84 tys. opak.
• 14 tabl. 625 mg 11,54 zł

Amoksiklav (Lek)
• 1 385 tys. opak.
• 14 tabl. 625 mg 14,37 zł

Cefuroksym:

Zinnat (GSK)
• 1 643 tys. opak.
• 10 tabl. 250 mg 21,88 zł

Bioracef (IBA)
• 198 tys. opak.
• 10 tabl. 250 mg 19,88 zł

Uwaga! Ogólne zalecenia są identyczne jak przy leczeniu anginy. Forcid (w odróżnieniu od Augmentinu, którego ogromne tabletki z trudem się połyka) ma rozpuszczalne pastylki, w związku z czym ich wchłanianie jest szybsze.

Zapalenia zatok, oskrzeli i ucha

Najczęściej pojawiają się w wyniku trwającej dłużej infekcji wirusowej. Na skutek osłabienia układu odporności, który wszystkie swoje siły zmobilizował do walki z wirusami, bakterie mają otwarte wrota do organizmu i chętnie to wykorzystują. To dlatego wielu lekarzy przepisuje antybiotyki w ciemno u każdego pacjenta z katarem (dodatkowym czynnikiem ryzyka w zapaleniu zatok jest skrzywienie przegrody nosa).

Jak odróżnić zakażenie bakteryjne od wirusowego? Zwykle jest wyższa gorączka, zmienia się wygląd kataru (nie jest wodnisty, lecz gęsty, żółty lub zielony), zajęte zatoki sprawiają ból twarzy i głowy (zwłaszcza przy opuszczaniu jej na dół). Jeśli leczenie wymaga zastosowania antybiotyków, poproś lekarza o wykonanie posiewu, by sprawdzić, jaki rodzaj bakterii jest sprawcą infekcji i na jakie antybiotyki bakterie te są wrażliwe. Jeśli nie jesteś w stanie zaczekać na wynik 48–72 godz., musisz mieć nadzieję, że lekarz trafi przy wyborze antybiotyku w ciemno i poczujesz ulgę już po 2–3 dniach.

Uwaga! Ogólne zalecenia takie jak w przypadku leczenia anginy i zapalenia płuc. Duo­mox ma rozpuszczalne tabletki, w związku z czym ich wchłanianie jest szybsze. Ospamox jest szczególnie przydatny u dzieci (to bardzo wydajny syrop).

Czym się leczy

Amoksycylina: 

Duomox (Yamanouchi)
• 3 568 tys. opak.
• 20 tabl. 500 mg 4,23 zł

Novamox (Hexal)
• 295 tys. opak.
• 20 tabl. 500 mg 2,50 zł

Hiconcil (Krka)
• 733 tys. opak.
• 16 tabl. 500 mg 2,50 zł

Ospamox (Biochemie)
• 1 000 tys. opak.
• granulat do sporządzania płynu 6 zł

Dolegliwości dróg oddechowych

Astma

Astma oskrzelowa jest chorobą przewlekłą i podobnie jak cukrzyca – na całe życie. Jej rozpoznanie i leczenie powinno odbywać się bezwzględnie pod okiem lekarza specjalisty (najlepiej pulmonologa lub alergologa). Uznanie astmy za przewlekłą chorobę zapalną zmieniło metody jej leczenia – celem nie jest już samo opanowanie duszności, lecz zapobieganie kolejnym atakom skurczu oskrzeli. Choć wiele ataków duszności ma łagodny przebieg, niewłaściwie leczona astma może być przyczyną śmierci. Dlatego wybór skutecznej terapii należy do lekarza i jest uwarunkowany wiekiem pacjenta, trybem jego życia oraz przebiegiem choroby.

W 2003 r. długo działające betamimetyki (5 mln opak.) sprzedano za ponad 340 mln zł, a leki sterydowe stosowane w leczeniu astmy (ponad 3 mln opak.) – za 176 mln zł.

Uwaga! Jeszcze niedawno leczenie astmy opierało się na podawaniu leków krótko działających, doraźnie rozszerzających oskrzela podczas ataku duszności. Współczesne standardy dopuszczają ich użycie w tych przypadkach, kiedy zastosowanie długo działającego betamimetyku nie przynosi spodziewanych efektów. Betamimetyki długo działające poprzez swój wpływ na odpowiednie receptory w mięśniach gładkich oskrzeli rozszerzają je i zapobiegają zwężeniu przez ok. 12 godzin.

Czym się leczy

Długo działające

Betamimetyki: (ceny na recepty dla chorych przewlekle i bez takiej recepty)

Foradil – formoterol (Novartis)
• 2 102 tys. opak.
• 60 kaps. 30,85 zł; 96,78 zł

Zafiron – formoterol (Adamed)
• 535 opak.
• 60 kaps. 2,50 zł; 68,43 zł

Serevent – salmeterol (GSK)
• 2 039 tys. opak.
• 50 mcg/60 dawek (dysk)
 22,91 zł; 88,84 zł

Oxis – formoterol (Astra Zeneca)
• 788 tys. opak.
• 60 dawek 30,85 zł; 96,78 zł

Steroidy wziewne dooskrzelowe: (dla chorych przewlekle wszystkie leki po 2,50 zł niezależnie od poniższych cen)

Flixotide – fluticasone (GSK)
• 2 006 tys. opak.
• 60 dawek 0,25 mg 80,25 zł

Budesonid – budesonide (GSK)
• 576 tys. opak.
• 200 dawek 0,2 mg (forte) 13,49 zł

Pulmicort Turbohaler – budesonide (Astra Zeneca)
• 217 tys. opak.
• 100 dawek 0,2 mg 65,44 zł

Dolegliwości przewodu pokarmowego

Choroba wrzodowa

Odkąd odkryto związek przyczynowy między owrzodzeniami żołądka i dwunastnicy a bakterią Helicobacter pylori (było to w 1982 r.), leczenie choroby wrzodowej stało się szybsze i skuteczniejsze. Dolegliwości nadal jednak są powszechne (dotykają ok. 10 proc. populacji). Bóle w nadbrzuszu pojawiające się krótko po jedzeniu świadczą o wrzodzie żołądka; bóle nocne, głodowe, wskazują na owrzodzenie dwunastnicy. Jeśli odczuwasz ból w nadbrzuszu, zgagę albo masz krwawe wymioty – koniecznie zgłoś się do lekarza!

Zniszczenie bakterii Helicobacter wymaga stosowania antybiotyków. Głównymi preparatami zalecanymi w leczeniu choroby wrzodowej są leki blokujące tzw. pompę protonową, które hamują wydzielanie kwaśnego soku żołądkowego – w 2003 r. sprzedano ich ponad 5 mln opak. za prawie 200 mln zł.

Czym się leczy

Ważna jest dieta i należy przestrzegać jej codziennie samemu. Posiłki jadaj o regularnych porach, niewielkie, choć częste (5–6 dziennie; ostatni najpóźniej godzinę przed snem). W żadnym wypadku nie zastępuj ich podjadaniem słodyczy. Zrezygnuj z potraw smażonych, ostrych, soli kuchennej, naturalnej kawy i mocnej herbaty.

Jeśli pojawiają się wzdęcia i bóle – lekarz wypisze receptę na leki hamujące wydzielanie kwasu solnego w żołądku, czyli:
Inhibitory pompy protonowej:

Polprazol – omeprazol (Polpharma)
• 1 049 tys. opak.
• 14 kaps. 20 mg 17,35 zł

Omar – omeprazol (Hexal)
• 153 tys. opak.
• 15 kaps. 20 mg 9,40 zł

Controloc – pantoprazol (Byk Gulden)
• 938 tys. opak.
• 14 kaps. 20 mg 18,69 zł

Uwaga! Podczas kuracji mogą wystąpić zawroty głowy, bóle brzucha i zaburzenia trawienia. Tabletki należy przyjmować przed posiłkiem.

Dolegliwości sercowo-naczyniowe

Hipercholesterolemia

Nadmiar złego cholesterolu (czyli jednej z jego tzw. frakcji – LDL) oznacza kłopoty z miażdżycą, która grozi poważnymi konsekwencjami: zawałem serca lub udarem mózgu. Wcześniej mogą wystąpić dolegliwości klasyczne dla choroby wieńcowej: bóle za mostkiem, duszność, obrzęki nóg. Cholesterol odkłada się w ścianach tętnic i przyczynia się do ich zwężenia. Na szczęście nie cały cholesterol uznano za winny miażdżycy – jego frakcja HDL jest wartościowa, gdyż przyspiesza usuwanie cząsteczek „złego” tłuszczu z krwi. Sam powinieneś co roku sprawdzać poziom cholesterolu, oddając krew do badania.

Normy:

-cholesterol całkowity <200 mg/dl,
-LDL <160 mg/dl (u osób po zawale serca <100 mg/dl),
-HDL >35 mg/dl (mężczyźni) i >40 mg/dl (kobiety).

Czym się leczy

Przede wszystkim dietą i tu znów wszystko zależy od ciebie, a nie od lekarza. Najważniejsza jest jakość, a nie ilość spożywanego tłuszczu. Zdrowe są oleje roślinne i rybne, należy natomiast wystrzegać się tłuszczów zwierzęcych: masła, słoniny, czerwonego mięsa, żółtych serów, tłustego mleka, śmietany i słodyczy. Jeśli dieta nie pomoże, zgłoś się do lekarza, by lekami (fibratami lub statynami) spróbował obniżyć poziom twojego cholesterolu.

Od 10 lat sprzedaż statyn pnie się w górę, a fibratów spada. W 2003 r. w Polsce sprzedano 7202 tys. opak. statyn (za sumę aż 376 338 tys. zł), a fibratów 1491 tys. opak. (za 37 966 tys. zł).

Fibraty są szczególnie skuteczne u osób otyłych z podwyższonym stężeniem triglicerydów (to obok cholesterolu jeszcze inny rodzaj tłuszczu obecny w surowicy krwi). W stosunku do statyn udowodniono, że leki te zmniejszają ryzyko zgonu, zawału serca oraz udaru mózgu.

Fibraty:

Lipanthyl (Fournier)
• 942 tys. opak.
• 30 kaps. 200 mg 22,42 zł

Apo-Feno (Apotex)
• 44 tys. opak.
• 30 kaps. 200 mg 11,78 zł

Fenoratio (Ratiopharm)
• 107 tys. opak.
• 30 kaps. 250 mg 14,31 zł

Statyny:

Zocor– simwastatyna (MSD)
• 1 488 tys. opak.
• 28 tabl. 20 mg 48,17 zł

Lovastatinum – lowastatyna (Argon)
• 366 tys. opak.
• 30 tabl. 20 mg 7,98 zł

Simvacor – simwastatyna (Polfarmex)
• 9 tys. opak.
• 30 tabl. 20 mg 19,98 zł

Sortis – atorwastatyna (Pfizer)
• 568 tys. opak.
• 30 tabl. 20 mg 103,43 zł

Lescol – fluwastatyna (Novartis)
• 171 tys. opak.
• 28 tabl. 20 mg 41,65 zł

Uwaga! Poszczególne statyny przebadano w różnych grupach pacjentów: simwastatynę (Zocor  i 7 innych) głównie wśród osób z chorobą wieńcową, cukrzycą lub po udarze mózgu, atorwastatynę (np. Sortis) przebadano w grupie pacjentów z nadciśnieniem tętniczym i towarzyszącymi czynnikami ryzyka, a fluwastatynę (Lescol) u pacjentów po inwazyjnych zabiegach wieńcowych. Wszystkie te fakty lekarz uwzględni, wybierając najlepszy dla ciebie lek.

Nadciśnienie

W Polsce ok. 5 mln ludzi żyje z nadciśnieniem tętniczym, ale tylko co druga osoba  wie, że z tego powodu powinna się leczyć. Spośród tej grupy połowa rzeczywiście się leczy, lecz zaledwie u połowy przynosi to skutek. Czy tak musi być, skoro możliwości terapii nie są wcale małe, a zmiana stylu życia zalecana chorym nie wydaje się nastręczać zbyt wielu trudności? Przyczyna niepowodzeń tkwi w lekceważeniu nadciśnienia – narasta wolno, bez bólu i innych dolegliwości. Nazywają je „cichym zabójcą”, gdyż podstępnie niszczy nerki i naczynia krwionośne podnosząc ryzyko zawałów serca i udarów mózgu. Nadmierne ciśnienie krwi (powyżej 120/80 mmHg) szybciej niszczy nabłonek naczyń, ułatwia odkładanie się cholesterolu, sprzyja tworzeniu zakrzepów. Atakuje nerki i wzrok.

Czym się leczy

Zanim sięgniesz po tabletki wskazane przez lekarza, uaktywnij się – zacznij chodzić do pracy pieszo, nie spędzaj wielu godzin przed telewizorem. Musisz do końca życia zrezygnować z soli, gdyż NaCl podnosi ciśnienie. Obowiązuje cię również zakaz picia alkoholu i palenia papierosów. A jeśli nadal ciśnienie będzie wysokie (powyżej 140/90 mmHg) – natychmiast rozpocznij kurację. Lekarz ma do wyboru pięć grup leków: leki moczopędne, tzw. betablokery, inhibitory konwertazy i angiotensyny II, antagonistów wapnia. W 2003 r. kupiliśmy 76 243 tys. opak. tych leków za 722 mln zł!

Tiazydowe leki moczopędne:

Tialorid – amilorid (Polpharma)
• 1 465 tys. opak.
• 50 tabl. 3,99 zł

Antagoniści aldosteronu:

Spironol – spironolakton (Polfa Grodzisk)
• 2 738 tys. opak.
• 20 tabl. 100 mg 7,41 zł

Verospiron – spironolakton (Gedeon Richter)
• 1 170 tys. opak.
• 30 tabl. 100 mg 16,23 zł

Betablokery:

Atenolol – atenolol (Sanofi)
• 2 740 tys. opak.
• 30 tabl. 50 mg 2,83 zł

Atenolol – atenolol (Polpharma)
• 363 tys. opak.
• 20 tabl. 50 mg 2,00 zł

Metocard – metoprolol (Polpharma)
• 5 332 tys. opak.
• 30 tabl. 100 mg 7,07 zł

Lokren – betaksolol (Sanofi)
• 513 tys. opak.
• 28 tabl. 20 mg 21,48 zł

Bisocard – bisoprolol (ICN Polfa Rzeszów)
• 3 379 tys. opak.
• 30 tabl. 5 mg 9,58 zł

Bisocor – bisoprolol (Hexal)
• 6 tys. opak.
• 30 tabl. 5 mg 8,20 zł

Concor – bisoprolol (Merck)
• 730 tys. opak.
• 30 tabl. 5 mg 20 zł

Nebilet – nebiwolol (Berlin Chemie)
• 32 tys. opak.
• 28 tabl. 5 mg 84,86 zł

Leki hamujące enzym konwertazy:

Enarenal – enalapril (Polpharma)
• 11 526 tys. opak.
• 30 tabl. 5 mg 3,76 zł

Enapress – enalapril (Biofarm)
• 32 tys. opak.
• 20 tabl. 5 mg 2,60 zł

Tritace – ramipril (Aventis Pharma)
• 3 tys. opak.
• 28 tabl. 5 mg 124 zł

Leki hamujące angiotensynę II:

Xartan – losartan (Adamed)
• 91 tys. opak.
• 30 tabl. 50 mg 58,37 zł

Lorista – losartan (Krka)
• 4 tys. opak.
• 28 tabl. 50 mg 45,62 zł

Cozaar– losartan(MSD)
• 7 tys. opak.
• 28 tabl. 50 mg 146,92 zł

Antagoniści wapnia:

Amlozek – amlodypina (Adamed)
• 5 271 tys. opak.
• 30 tabl. 5 mg 11,95 zł

Tenox – amlodypina (Krka)
• 115 tys. opak.
• 30 tabl. 5 mg 6,59 zł

Norvasc – amlodypina (Pfizer)
• 218 tys. opak.
• 30 tabl. 5 mg 56,35 zł

Uwaga! Wymienione grupy preparatów lekarze mogą dziś chorym dobierać pod kątem ich wieku i chorób współistniejących. Stosowanie inhibitorów konwertazy łączy się jednak często z uporczywym kaszlem, który nie występuje po lekach hamujących angiotensynę II. W przypadku inhibitorów konwertazy największą sprzedaż mają preparaty najstarsze i najtańsze, ale w odróżnieniu od droższych (np. Tritace) wymagają od pacjenta większej samodyscypliny (trzeba je np. zażywać kilka razy dziennie). Z powyższego zestawienia wyraźnie wynika, że najdroższe są leki oryginalne i specjaliści polecają je z uwagi albo na lepszą (często według subiektywnej oceny) skuteczność, albo łatwiejsze stosowanie. Leczenie nadciśnienia oznacza kurację na całe życie.

Dolegliwości uprzykrzające życie

Alergie

Alergie to dziś największa plaga naszej cywilizacji. Co roku przybywa uczulonych na pyłki roślin, pożywienie, kurz, chemikalia i domowe zwierzęta. Różnymi uczuleniami dotkniętych jest aż 30 proc. mieszkańców Europy, choć w wielu wypadkach alergia stwierdzana jest na wyrost. Wszyscy alergicy byliby szczęśliwi, gdyby zamiast konieczności leczenia dokuczliwych objawów (kataru, łzawiących oczu, pokrzywki), mogli im zapobiegać. Terapie odczulające są żmudne i nie zawsze przynoszą spodziewane efekty (są skuteczniejsze u dzieci niż u dorosłych). Najlepszym sposobem walki z objawami alergii są leki przeciwhistaminowe, które hamują aktywność histaminy – substancji odpowiedzialnej za wodnisty katar, obrzęk nosa, pokrzywkę i zapalenie spojówek. Wiele preparatów omówionych przez nas przy kuracjach przeciwprzeziębieniowych zawierało substancje antyhistaminowe i można je kupić bez recept. Leczenie alergii wymaga jednak kontaktu ze specjalistą alergologiem, bo każdy alergik inaczej reaguje na lek, wybór leczenia musi być zatem indywidualny i powinien odbywać się pod kontrolą lekarza.

W 2003 r. sprzedano 16 265 tys. opak. leków przeciwhistaminowych za 172 022 tys. zł.

Uwaga! Z obecnych standardów wycofano leki przeciwhistaminowe I generacji – ich działania niepożądane (senność, dekoncentracja) utrudniają chorym życie w tym samym stopniu co alergia. Najnowsze preparaty (oprócz wymienionych również najdroższe: Telfast, Xyzal, Aerius – ok. 20 zł za opak.) pozwalają zmniejszyć dawkę leku i krążąc po organizmie omijają wątrobę, dzięki czemu można je łączyć z innymi lekami.

Czym się leczy

Przeciwhistaminowe leki II generacji:

Cetyryzyna:

Zyrtec (UCB Pharma)
•  3 607 tys. opak.
•  20 tabl. 10 mg 10,46 zł

Amertil (Biofarm)
• 1 328 tys. opak.
• 20 tabl. 10 mg 6,33 zł

Virlix (Pliva)
• 1 136 tys. opak.
• 20 tabl. 10 mg 7,04 zł 

Loratadyna:

Claritine (Schering Plough)
•  1 548 tys. opak.
• 30 tabl. 10 mg 29,43 zł

Loratadyna (Galena)
• 310 tys. opak.
• 30 tabl. 10 mg 11,32 zł

Bezsenność

Co trzeci Polak skarży się na bezsenność. Jedna bezsenna noc to oczywiście nie powód do zmartwienia ani tym bardziej poł­knięcia tabletki nasennej. Tymczasem większość różnymi sposobami, bez wiedzy lekarzy, zdobywa środki nasenne, błędnie wierząc, że Oxazepam lub Relanium rozwiążą kłopot następnej nieprzespanej nocy. To że leki te spłycają sen, działają długo po rannym wybudzeniu i – co najgorsze – uzależniają, mało kogo obchodzi.

Według lekarzy optymalna długość snu powinna wynosić około ośmiu godzin. Czas spędzony we śnie poniżej pięciu godzin jest zbyt krótki, choć jeśli ktoś się do tego przyzwyczaił i czuje się wypoczęty, nie ma powodu, by ingerował w swój zegar biologiczny. W 2003 r. wydaliśmy na zakup ponad 9 mln opak. leków stosowanych w bezsenności prawie 55 mln zł.

Uwaga! Lekarze w Polsce niepotrzebnie w nadmiarze przepisują pacjentom benzodiazepiny   29 , które uzależniają, choć są najtańsze (Estazolam, Oxazepam, Relanium). Terapia bezsenności powinna odbywać się pod kontrolą lekarza, przy czym jedna bezsenna noc w miesiącu to nie powód do rozpoczęcia terapii! Gdy męczysz się kilka dni – pora zgłosić się po pomoc do lekarza zajmującego się leczeniem bezsenności (np. psychiatry).

Czym się leczy

Estazolam – estazolam (Polfa Tarchomin)
• 3 973 tys. opak.
• 20 tabl. 2 mg 8,78 zł

Relanium – diazepam (GSK)
• 3 603 tys. opak.
• 20 tabl. 5 mg 1,27 zł

Stilnox – zolpidem (Sanofi Synthelabo)
• 784 tys. opak.
• 10 tabl. 10 mg 13,59 zł

Zolpic – zolpidem (Polpharma)
• 809 opak.
• 10 tabl. 10 mg 8,95 zł

Trądzik

80 proc. populacji w wieku od 11 do 30 roku życia cierpi na trądzik, który jest również problemem 40 proc. dorosłych kobiet. Na szczęście nie wszyscy wymagają leczenia. Czynniki genetyczne, zmiany hormonalne, zwiększona produkcja łoju w skórze, dieta (czekolada i ostre przyprawy) oraz bakterie i stres to główni sprawcy wyprysków, które pojawiają się na twarzy, ramionach i plecach. Leczenie ma na celu obniżenie aktywności gruczołów łojowych oraz stłumienie procesu zapalnego. Wiele modnych tzw. dermokosmetyków (np. Effaclar K – tubka 30 ml 42 zł) zalecanych w trądziku można dziś kupić bez recepty, ale radzimy, by jakąkolwiek kurację zawsze prowadzić pod kontrolą dermatologa. W 2003 r. sprzedano 3 477 tys. opak. leków ze wskazaniem do leczenia trądziku o wartości 34 412 tys. zł.

Uwaga! Leczenie trądziku rzadko opiera się na jednym leku. Terapia antybiotykami przynosi efekt dopiero po kilku tygodniach, więc pamiętaj o probiotykach uzupełniających florę bakteryjną (kefiry, jogurty z żywymi kulturami bakterii).

Czym się leczy

Wszystkie preparaty są pełnopłatne (tylko antybiotyki znajdują się na liście refundacyjnej).

W lekkiej postaci kremy i żele złuszczające :

Benzacne – benzoyl (Byk Mazovia)
• 772 tys. opak.
• żel 30 g 6,11 zł
(dostępny bez recepty)

Differin – adapalene (Galderma)
• 137 tys. opak.
• żel 30 g 43,20 zł

Isotrexin – erytromycyna z retinoidem (Stiefel)
• 75 tys. opak.
• żel 30 g 36,68 zł 

W ciężkiej postaci oprócz kremów preparaty doustne:

hormon – Diane 35
(Schering AG)
• 1 027 tys. opak.
• 21 tabl. 10,65 zł

retinoid – Roaccutane (Roche)
• 27 tys. opak.
• 30 tabl. 10 mg 215 zł

antybiotyk – Tetracyklina lub Doxycyklina

Jak bezpiecznie łykać leki?

1.  Uważnie czytaj ulotki informacyjne. Zwracaj uwagę na nazwę chemiczną substancji, która wchodzi w skład leku, a nie na nazwę handlową umieszczoną na opakowaniu. W wielu wypadkach różnie nazwane preparaty zawierają identyczną substancję leczniczą, której przedawkowanie może być groźne dla zdrowia. Jednorazowo należy przyjmować tylko dwie tabletki paracetamolu (po 500 mg) i taką dawkę można powtórzyć czterokrotnie w ciągu dnia, ale nie częściej niż co 4 godziny. Większy rygor muszą zachować ci, którzy piją alkohol oraz osoby na diecie lub w trakcie kuracji odchudzającej, ponieważ wygłodzona wątroba jest szczególnie podatna na zniszczenie.

2. Podczas wizyty u lekarza informuj go o wszystkich lekach, które zażywasz lub o właśnie zakończonych kuracjach. Nawet jeśli łykasz witaminy, warto, by lekarz o tym wiedział. Witamin E, C, kwasu foliowego oraz preparatów z żelazem, wapniem, cynkiem i magnezem nie należy łączyć z niektórymi antybiotykami (zwłaszcza tetracyklinami), ponieważ zmniejszają ich wchłanianie i cała terapia na nic. Wiele produktów spożywczych ma wpływ na metabolizm leków – np. płatki owsiane, otręby, chleb razowy zmniejszają wchłanianie pochodnych naparstnicy (Digoxin, Bemecor) stosowanych w zaburzeniach rytmu serca oraz niektórych antydepresantów (Imipramina, Amitryptylina).

3. Leki popijaj wodą, a nie herbatą, kawą, mlekiem, sokami owocowymi (wykluczony grejpfrut!) lub coca-colą. Niektóre tabletki należy łykać równocześnie z posiłkami (co jest wyraźnie zaznaczone w ulotkach informacyjnych!), inne powinno się zażywać na pusty żołądek. Doc. dr hab. Mirosław Jarosz z Instytutu Żywności i Żywienia radzi, by leki przyjmować najlepiej dwie godziny przed jedzeniem oraz nie wcześniej niż dwie godziny po posiłku. Uniknięcie interakcji z grejpfrutem (zarówno świeżym owocem jak i sokiem) wymaga jeszcze większej ostrożności – zalecany odstęp jest aż czterogodzinny!

W przygotowaniu poradnika korzystaliśmy z sugestii i porad:

prof. Walerii Hryniewicz, prof. Iwony Grzelewskiej-Rzymowskiej, dr Małgorzaty Happach, dr Małgorzaty Kozłowskiej-Wojciechowskiej, dr Marii Noszczyk, dr. Krzysztofa Filipiaka, dr. Pawła Grzesiowskiego, dr. Józefa Meszarosa, dr. Dariusza Wasilewskiego, apteki Salus z Mrokowa k. Warszawy. Dane o sprzedaży na podstawie IMS Health.

Całość opracował Paweł Walewski